Platte monitoren versus beeldbuismonitoren Auteur: Jeroen Baldewijns
Datum: juni 2005 
Inhoud van dit document:
1. Mogelijke nadelen van platte schermen
1.1. Resolutie
1.2. Responstijd
1.3. Lichtopbrengst en contrast
1.4. Kijkhoek
2. Voordelen van platte schermen
2.1. Beeldstabiliteit
2.2. Beeldscherpte
2.3. Straling
3. Extra aandachtspunten
3.1. Beeldformaat
3.2. Ontspiegeling
3.3. Verstelbaarheid
3.4. Ingebouwde luidsprekers 1. Mogelijke nadelen van platte schermen 1.1. Resolutie Dit is een zeer belangrijk aandachtspunt omdat heel wat slechtzienden de beeldresolutie gaan wijzigen in functie van de noodzakelijke vergrotingsfactor.
De meeste slechtziende mensen gebruiken een vergrotingsprogramma om hun schermbeeld uit te vergroten. Het bepalen van de optimale vergrotingsfactor is uitermate belangrijk: enerzijds moet die voldoende groot zijn om comfortabel te kunnen lezen, maar anderzijds mag die ook niet nodeloos groter zijn omdat een hogere vergrotingsfactor meer verlies aan schermoverzicht betekent. Het komt er met andere woorden op aan om de vergrotingsfactor zo optimaal mogelijk in te stellen.
Een minpunt aan de gangbare vergrotingsprogramma’s is echter dat de vergroting slechts kan worden ingesteld in stappen van 1x en dat er daar tussenin niets kan worden ingesteld. Zoiets als 1,5x of 2,7x vergroting bestaat dus niet. Toch hebben heel wat matig slechtziende mensen nood aan dergelijke vergrotingsfactoren. Om dit op te lossen gaan we de resolutie van het beeldscherm verhogen of verlagen, waardoor het schermbeeld respectievelijk verkleint of vergroot. Op deze manier kan de vergrotingsfactor fijner afgeregeld worden en kunnen we wel degelijk terechtkomen tussen de trappen van 1x vergroting. In afwachting van een traploos instelbaar vergrotingsprogramma, is de resolutie dus een uitermate belangrijk aspect voor de meeste slechtziende PC-gebruikers.
Hier knelt nu net het schoentje: het instellen van de resolutie op een platte monitor is veel minder evident dan bij zijn beeldbuisbroertje. De beeldkwaliteit gaat er immers op achteruit van zodra je afwijkt van de optimale (hoogste) resolutie van een plat scherm door deze te verlagen. Bij de “betere” platte schermen kan het kwaliteitsverlies nog behoorlijk binnen de perken blijven, maar bij sommige andere toestellen kan de beeldkwaliteit dramatisch teruglopen. Het is dus voor elke slechtziende PC-gebruiker van enorm belang om de resolutie-instelling van een plat scherm uitgebreid uit te testen alvorens tot een aankoop over te gaan.
Hier geldt tot slot de opmerking dat de platte monitoren in zeer snel tempo de meeste nadelen ten opzicht van de traditionele beeldbuistoestellen aan het wegwerken zijn, waardoor het resolutienadeel in de toekomst hopelijk wegvalt. Intussen blijft het echter wel een belangrijk aandachtspunt. Terug naar de inhoud 1.2. Responstijd De responstijd bepaalt hoe lang het duurt alvorens een beeldscherm erin slaagt om de toestand (kleur en helderheid) van een beeldpunt te wijzigen. Deze parameter is verantwoordelijk voor de zichtbare kwaliteit van bewegende beelden. Bij de doorsnee computergebruiker zijn het daarom vooral de spelletjes- en videofanaten die op deze eigenschap gaan letten.
Maar ook voor slechtziende computergebruikers is de responstijd erg belangrijk. Iemand die via een vergrotingsprogramma een computerbeeld gaat uitvergroten, wordt immers geconfronteerd met verlies aan beeldoverzicht en zal hierdoor veelvuldig over en weer moeten scrollen om wat beeldoverzicht terug te winnen. Dit scrollen veroorzaakt een bewegend beeld. Ook de leesfuncties die diverse vergrotingsprogramma’s bieden, genereren bewegend beeld. Slechtziende PC-gebruikers worden dus veel meer met bewegend beeld dan de doorsnee PC-gebruiker. Hoe lager de responstijd, hoe beter de kwaliteit van dit bewegend beeld.
Bovendien maken heel wat slechtzienden gebruik van een camera-eenheid die aan hun PC gekoppeld is en die het mogelijk maakt om gedrukte documenten in een vergrote versie van hun computerscherm af te lezen. Ook bij deze specifieke leestoepassing beweegt het beeld bijna constant en zal een snelle responstijd het leescomfort aanzienlijk verhogen.
De responstijd wordt uitgedrukt in milliseconden. De beste responstijden die je tegenwoordig op platte schermen kan vinden, liggen rond de 16 ms en zijn aanbevolen voor slechtziende computergebruikers. De verwachting is echter dat de platte monitoren in de komende jaren dezelfde snelle responstijden zullen kennen dan de klassieke beeldbuismonitoren. Intussen blijft dit echter wel een aandachtspunt. Terug naar de inhoud 1.3. Lichtopbrengst en contrast Voor een slechtziende PC-gebruiker is een goede lichtopbrengst, die voor een overgroot deel mee bepalend is voor de contrastwaarden, van zeer groot belang. Kies daarom voor een toestel met een lichtopbrengst van ten minste 300 candula. Lagere waarden zijn zeker niet aanbevolen voor slechtziende PC-gebruikers. De lichtopbrengst terugschroeven (voor wie hinder ondervindt van te fel licht) is uiteraard steeds mogelijk. De lichtsterkte van een plat beeldscherm constant op maximum instellen is niet aanbevolen omdat het de levensduur van het scherm aanzienlijk kan verkorten.
Belangrijke opmerking: we hebben het in dit document enkel over platte schermen voor bureaucomputers en niet over platte schermen van draagbare computers! Hoewel deze laatste op identiek dezelfde technologie gebaseerd zijn, is er een zeer wezenlijk verschil. Een draagbare computer wordt immers steeds ontwikkeld met het oog op een zo laag mogelijk energieverbruik. Om deze reden genereert het scherm van een draagbare PC (zelfs indien deze op netstroom is aangesloten) gewoonlijk aanzienlijk minder lichtopbrengst en dus lagere contrastwaarden dan een scherm dat voor een gewone bureaucomputer ontwikkeld werd! Terug naar de inhoud 1.4. Kijkhoek Bij de eerste generatie platte schermen was een van de grootste nadelen dat je het beeld enkel op een fatsoenlijke manier kon waarnemen als je perfect pal voor het scherm zat. Zodra je kijkhoek van deze ideale positie afweek, werd het beeld veel onduidelijker tot zelfs onbruikbaar. De laatste jaren zijn de platte schermen er op dit vlak enorm op vooruit gegaan. De vooruitgang was zelfs zo spectaculair dat sommige platte beeldschermen op dit vlak nauwelijks nog moeten onderdoen voor beeldbuisschermen. Toch worden er, vooral in de goedkopere prijsklasse nog steeds platte monitoren aangeboden, die toch wel een beperkte kijkhoek bieden.
Als je als slechtziende over een uitgebreide hulpmiddelenconfiguratie beschikt, is het best mogelijk dat je de werkplek in een L-vorm hebt ingericht om al de apparatuur (PC, camera-eenheid, beeldscherm(en), scanner,...) geplaatst te krijgen. In zo,n situatie zal je jezelf geregeld 90º moeten draaien en is een scherm met een zo groot mogelijke kijkhoek echt aanbevolen! Een kijkhoek van 140º is dan echt te weinig; kijk liever uit naar een toestel dat ten minste 170º scoort. Maar ook voor wie zich niet in een L-vorm georganiseerd heeft, betekent een goede kijkhoekwaarde toch wel een serieuze meerwaarde qua kijkcomfort.
Ook hier geldt de opmerking dat platte monitoren in zeer snel tempo de meeste nadelen ten opzicht van de traditionele beeldbuizen aan het wegwerken zijn, waardoor het kijkhoekprobleem wellicht binnen afzienbare tijd volledig wegvalt. Intussen blijft het echter wel een aandachtspunt. Terug naar de inhoud 2. Onmiskenbare voordelen van platte schermen 2.1. Beeldstabiliteit Bij een traditionele beeldbuismonitor doven de beeldpuntjes (die er door oplichting voor zorgen dat we een beeld te zien krijgen) vrij snel uit nadat ze geactiveerd worden. Daarom moet het beeld tussen de 50 en de 80 keer per seconde opnieuw opgebouwd worden (deze eigenschap wordt verversingsfrequentie genoemd), wat een visueel waarneembare beeldflikker oplevert. Hoe lager deze verversingsfrequentie, hoe zichtbaarder de beeldflikker wordt. We spreken dan van een onstabiel beeld. Afhankelijk van het soort visuele beperking en de hiermee samenhangende restvisus, kan een slechtziende deze beeldflikker al dan niet als erg hinderlijk ervaren.
Doordat de beeldpunten van een plat scherm veel langer blijven nalichten en dus nog lang niet uitgedoofd waren bij een volgende beeldopbouw wordt een plat scherm niet geplaagd door deze beeldflikker. We kunnen dus spreken van een perfect stabiel beeld. Slechtzienden die hinder ondervinden van beeldflikker bij een beeldbuis, kunnen dus beter voor een plat scherm opteren. Ook wie na enige tijd beeldschermwerk gehinderd wordt door vermoeidheid, zal dit minder snel ondervinden bij gebruik van een plat scherm. Dat een plat scherm om die reden echter gezonder zou zijn voor de ogen, klop volgens medici niet. Terug naar de inhoud 2.2. Beeldscherpte Beeldscherpte is een onmiskenbaar pluspunt van platte monitoren. Slechtzienden die het verschil in beeldscherpte duidelijk waarnemen, zijn dikwijls beter geholpen met een platte monitor. Sommige slechtzienden merken dit verschil in beeldscherpte omwille van hun visuele beperkingen niet op, waardoor dit voor deze mensen geen argument is om voor een platte monitor te kiezen. Terug naar de inhoud 2.3. Straling Hoewel er over dit aspect al heel wat heen en weer gediscussieerd is, bestaat er toch geen echte eensgezindheid. We houden ons daarom op de vlakte door enkel wat kale feiten op te sommen.
Een klassieke beeldbuis geeft straling, een platte monitor niet. In die zin kan een platte monitor op dit punt dan ook zeker niet schadelijk zijn voor de gezondheid. Anderzijds is het ook niet bewezen dat de straling die een beeldbuis uitstraalt, wel schadelijk zou zijn. Mocht dit toch zo zijn, dan is het belangrijk om weten dat de opgelegde stralingsnormen erg streng (en misschien ook waterdicht?) zijn. Anderzijds zijn de stralingsnormen gebaseerd op een normale kijkafstand van 50 tot 60 cm, terwijl heel wat slechtziende computergebruikers een veel kleinere kijkafstand hanteren.
Op basis van deze aspecten, kan eenieder voor zichzelf uitmaken in hoeverre hij/zij het stralingsaspect mee bepalend maakt in de keuze van een beeldscherm. Terug naar de inhoud 3. Extra aandachtspunten 3.1. Beeldformaat Vanuit de Macintosh-wereld is het fenomeen van het breedbeeldformaat voor computerschermen komen overwaaien. Computerbouwer Apple, die hiermee weer eens de bakens uitzet, is reeds geruime tijd overgeschakeld van de klassieke 4:3 beeldverhouding naar de 16:9 verhouding, een verschijnsel dat de meeste mensen vooral zullen kennen van de TV-toestellen. Op het eerste zicht lijkt dit banaal, maar voor slechtzienden biedt een dergelijke koerswijziging een enorm potentieel.
Zoals in het eerste punt over de resolutie reeds werd gesteld, wordt een slechtziende door het gebruik van een vergrotingsprogramma met een verlies aan beeldoverzicht geconfronteerd: hoe hoger de noodzakelijke vergrotingsfactor, hoe groter het verlies aan overzicht. Vooral in de horizontale richting is dit overzichtsverlies erg storend bij het lezen in een tekstomgeving (zoals Word of en e-mailprogramma). Zeker voor mensen die nood hebben aan hogere vergrotingsfactoren (die soms tot meer dan 20x kan oplopen!), kan het extra overzicht dat een breedbeeld scherm oplevert, meer dan welkom zijn. Belangrijk is hierbij wel dat het breedbeeld bekomen wordt doordat er horizontaal meer beeldpunten bijkomen en niet doordat er onderaan een stuk van het normale scherm wordt “weggeknipt”.
In de Windows-wereld sijpelt de 16:9 beeldverhouding nog maar met mondjesmaat binnen (vooral bij de duurdere laptops en sporadisch ook eens bij de platte schermen voor gewone bureaucomputers). Toch zijn deze schermen nu reeds bijzonder aanbevolen voor slechtziende gebruikers. Laat ons hopen dat de PC-wereld binnenkort ook massaal betaalbare breedbeeldmonitoren op de markt brengt. Terug naar de inhoud 3.2. Ontspiegeling Hoewel platte beeldschermen hier over het algemeen minder last van hebben dan hun klassieke beeldbuisbroertjes, is er niets zo vervelend dan dat lichtreflecties op je dure platte beeldscherm opduiken, die de pret komen vergallen.
Uiteraard is een juiste inrichting van de werkplek (doordachte plaatsing van de verlichtingselementen, gebruik van een zonnewering, positionering van de computer ten opzichte van lichtbronnen,...) een eerste methode om dit euvel op te lossen. Daarnaast kan het echter bijzonder helpen als het schermoppervlak voorzien is van een goede anti-reflexlaag. Op dit punt is er nogal wat verschil tussen de diverse schermen (loop maar eens en Fnac-winkel binnen, vergelijk de broederlijk naast mekaar opgestelde platte schermen op dit punt en het verschil zal snel duidelijk zijn). Daarom is het belangrijk om dit aspect op voorhand grondig uit te testen. Terug naar de inhoud 3.3. Verstelbaarheid Net zoals in het vorige punt, gaat het hier eigenlijk voornamelijk over het werkcomfort. Als slechtziende zijn er echter een aantal specifieke redenen waarom de verstelbaarheid van het beeldscherm in zoveel mogelijk richtingen zo belangrijk is.
Om te beginnen hanteren de meeste slechtzienden een veel kleinere kijkafstand dan de doorsnee computeraar. Het is daarom zinvol dat het scherm makkelijk dichterbij kan worden gebracht.
Zoals reeds eerder gezegd, hebben veel slechtzienden, omwille van de grote hoeveelheid aan apparatuur, een werkplek die in L-vorm is ingericht. In zo’n geval is het aanbevolen indien het scherm vertikaal om zijn as kan draaien. Je kan het scherm dan wat meedraaien als je van de het ene naar het andere werkblad draait.
Voor het de algehele ergonomie is het tot slot ook goed dat een scherm zowel in de hoogte verstelbaar als horizontaal kantelbaar is.
Als de verstelbaarheid van de monitor niet voldoet betekent dit echter niet noodzakelijk dat je op zoek moet naar een ander toestel. Er zijn zeer goede monitorarmen verkrijgbaar die de verstelmogelijkheden van je monitor verveelvoudigen. Bovendien kan je kiezen tussen armen voor bevestiging op het bureaublad of aan de wand. Waar je op dient te letten is dat je monitor voldoet aan de Vesa-norm voor monitorbevestiging, maar eigenlijk voldoen de meeste merken hieraan. Terug naar de inhoud 3.4. Ingebouwde luidsprekers Hoewel een beeldscherm in de eerste plaats bedoeld is voor de visuele weergave van het computerbeeld, zijn er toch heel wat computermonitoren die ook de geluidsweergave verzorgen via een paar ingebouwde luidsprekers. Dit lijkt misschien interessant voor mensen die omwille van visuele beperkingen ook met spraakweergave werken, maar uit ervaring weten we dat de geluidskwaliteit van zo’n ingebouwde luidsprekers meestal ondermaats is.
Het is daarom beter om zich bij de keuze van een platte monitor te concentreren op de belangrijke criteria voor visuele weergave en voor de geluidsweergave een aparte set kwaliteitsluidsprekers aan te schaffen, die aanzienlijk kunnen bijdragen in het werkcomfort. |
