Testverslag MP3-spelers

Vergelijkende test:
aangepaste gsm-toestellen

Uitgevoerd door: Jeroen Baldewijns,
Katrien Roos, Bart Simons, Kristel De Smet
Blindenzorg Licht en Liefde vzw
Datum: mei 2006

1. Inleiding

Het gebruik van een gsm-toestel is niet meer weg te denken uit onze samenleving. De gsm is zowat hét icoon voor permanente bereikbaarheid geworden, met alle daaraan verbonden (on)gemakken. Maar bij standaard-gsm’s is de functionaliteit meestal slechts voor een heel klein gedeelte bruikbaar voor blinden of slechtziende mensen.

De diverse oplossingen die hulpmiddelenfabrikanten aanbieden voor dit probleem, hebben we kritisch laten doorlichten door twee hulpmiddelenexperts en twee ervaringsdeskundigen. Hier volgt het relaas van een erg boeiende vergelijkende test.

2. Aangepaste gsm-toestellen

In deze paragraaf behandelen we de gsm-toestellen die speciaal voor de doelgroep werden ontwikkeld, waarbij de specifieke noden van mensen met specifieke behoeften voorop stonden. Zo werd er ondermee rekening mee gehouden dat de doelgroep geen scherm kan aflezen, veel nood heeft aan een toetsenbord dat makkelijk op de tast te bedienen is en in vele gevallen een zo eenvoudig mogelijke bediening wenst.

2.1. Owasys 112C

Concept:
De Owasys 112C is vooral bedoeld voor senioren en/of mensen met een visuele beperking, die in de eerste plaats een zo eenvoudig mogelijke bediening wensen en bovendien geen nood hebben aan een sms-functie of een uitgebreid adresboek. Het toestel heeft geen beeldscherm (daar is vanwege de beperkte functionaliteit geen nood aan) en biedt een toetsenbord dat vlot tactiel bruikbaar is. Je kan dit toestel qua functionaliteit het best vergelijken met een basismodel draadloze huistelefoon (een sms-functie is dus niet van de partij) maar met dit verschil dat hij bruikbaar is als gsm-toestel.
We moeten eerlijkheidshalve melden dat het toestel exclusief op de seniorenmarkt gericht is. Wij waren benieuwd in hoeverre de voorzieningen voor oudere gsm-gebruikers ook nuttig zijn voor blinden en slechtzienden.
Gebruiksvriendelijkheid:
Wanneer je de Owasys 112C vastpakt, merk je onmiddellijk dat dit geen gewone gsm is. Je voelt al snel dat de ruimte, die normaal ingenomen wordt door het beeldscherm, grotendeels benut werd door het toetsenbord. Dat klaviertje is meteen één van de sterkste punten van de Owasys. De toetsen staan ver uit elkaar, zijn zeer duidelijk voelbaar, zijn goed oriënteerbaar (de grote menutoets en de grotere toets met duidelijk tactiel punt voor het cijfer ‘5’ helpen bij het oriënteren), zijn qua vormgeving dik in orde (toetsen met belangrijke functies hebben een afwijkende vorm, zoals de menutoets, het rode en het groene telefoontje), staan logisch opgesteld waar je ze haast spontaan zou verwachten en hebben duidelijke en contrastrijke bijschriften.
Nadat het toestel wordt aangezet, communiceert het met zijn gebruiker via geluidstonen. Sommige fragmenten in de handleiding (zoals “…zal de telefoon u dit melden met drie tonen en u vragen de pincode opnieuw in te voeren”) doen vermoeden dat het toestel u ook via gesproken commando’s zal aanmanen tot actie, maar dat is dus niet het geval. De communicatie tussen de telefoon en de gebruiker gebeurt dus enkel via geluidstonen en trilsignalen.
De handleiding vinden we wat slordig wordt enkel in zwartdruk meegeleverd, terwijl we van hulpmiddelenleveranciers toch wel aangepaste drukvormen verwachten. Bovendien is de handleiding wat slordig vertaald, we vinden er nog oorspronkelijke Spaanse tekstfragmenten in terug. De leverancier deelt mee dat deze handleiding op aanvraag ook digitaal of in grootdruk verkrijgbaar is.
Toegankelijkheid:
Het toestel heeft geen scherm, waarmee een potentieel toegankelijkheidsknelpunt wegvalt. Bovendien bevat de Owasys 112C geen menustructuur voor de bediening, wat logisch is als men een eenvoudige bediening voor senioren nastreeft. Hiermee wordt een tweede mogelijke belemmering qua toegankelijkheid uit de weg gegaan. Maar hoe bedien je het toestel dan? Belangrijk om weten is dat het toestel geen uitgebreid adresboek, geen sms-functie en geen uitgebreide instellingen bevat. Dit verklaart waarom het mogelijk is om deze gsm zonder scherm, zonder menu én zonder spraakweergave aan te bieden.
Je bedient het toestel eigenlijk zoals een basistelefoontoestel, dat eveneens geen scherm heeft. Om te bellen, vorm je gewoon het telefoonnummer via de cijfertoetsen en druk je op het groene telefoontje; om naar een nummer te bellen dat in één van de drie directe geheugens zit, druk je gewoon lang op één van de drie geheugentoetsen; om een inkomend gesprek aan te nemen, druk je gewoon op de toets met het groene telefoontje; … Zoals gezegd, wie met een gewoon telefoontoestel overweg kan, zou ook geen problemen mogen ondervinden met het gebruik van deze gsm.
Functionaliteit:
De producent komt alvast één belofte perfect na: de bediening is werkelijk zeer eenvoudig. Keerzijde van deze medaille is dat je voldoening moet nemen met een zeer beperkte functionaliteit. Je kan telefoneren, en daarbij drie geheugens en één alarmgeheugen gebruiken, en daarmee is zowat alles gezegd.
Heb je aan drie geheugens niet voldoende, dan kan je ook de 99 op de simkaart opgeslagen telefoonnummers benutten, maar dat vergt veel geheugenwerk van de blinde gebruiker van deze Owasys 112C. Om zo’n telefoonnummer op te roepen moet je namelijk het positienummer op de simkaart ingeven. Als je deze 99 posities uit het hoofd moet leren, dan kan je al bijna net zo goed de 99 telefoonnummers uit het hoofd leren. Als je naast de 3 directe geheugens echter slechts een beperkt aantal extra geheugens nodig hebt, dan blijft het voor de meeste mensen wellicht wel goed werkbaar om de posities op de simkaart uit het hoofd te leren.
Daarnaast worden een aantal instellingen aangeboden: pincode wijzigen, beltoon en trilsignaal instellen, de drie directe geheugens en het noodoproepnummer programmeren, een telefoonnummer op de simkaart opslaan of ervan wissen, oproepen automatisch doorschakelen, tijd en wektijd instellen, … Al deze instellingen bedien je door codes in te voeren. Bijvoorbeeld:
- om een beltoon in te stellen, voer je in: *170*beltoonnummer*≈
- om geheugen 1 in te stellen, voer je in: *M1 telefoonnummer M1≈
- om een telefoonnummer op de simkaart op te slaan, voer je in: *190*positienummer op simkaart*op te slagen telefoonnummer*≈
- om het telefoonnummer te bellen dat als negentiende nummer op de simkaart is opgeslagen, voer je in: 19≈
- ...
Om een aantal van deze instellingen zelfstandig uit te voeren (wat perfect mogelijk is), heb je wel wat geheugentraining voor de boeg: in het totaal tellen we 38 functies die zich op dergelijk codeerwerk beroepen. Uiteraard zitten er daar een heel aantal tussen die je wellicht slechts eenmalig zal gebruiken. De leverancier stelt een digitaal en grootdrukoverzicht van deze codes ter beschikking.
Qua feedback naar de gebruiker toe, schiet het toestel naar ons aanvoelen te kort. Na het instellen van een beltoon krijg je de ingestelde beltoon niet te horen. Om te controleren welke toon je hebt ingesteld, moet je met een ander toestel naar de Owasys bellen. Dit lijkt ons onnodig omslachtig. Een gelijkaardige ervaring hadden we bij de klok. Je kan zowel de tijd als een wektijd instellen, maar geen van beide kan je nadien nog opvragen. Erg onhandig vinden we dit. Ook naar de weergave van het batterijniveau, de signaalsterkte of de gebruikte operator zochten we tevergeefs. Deze informatie kan je niet opvragen.
Conclusie:
Eerlijk is eerlijk: de fabrikant richt zich met de Owasys 112C expliciet tot senioren en niet tot blinde en slechtziende mensen. Toch zijn we ervan overtuigd dat er voor een toestel van dit kaliber een markt is weggelegd bij deze doelgroep. Een derde model in het Owasys-gamma dat de 112C als uitgangspunt neemt en hier een aantal voor blinden en slechtzienden nuttige functies aan toevoegt, zouden we erg toejuichen. We denken dan concreet aan toevoegingen als gesproken boodschappen die het gebruik ondersteunen, tien extra directe geheugens gekoppeld aan de 10 cijfertoetsen, spraakherkenning, een bruikbaarder systeem voor de 99 simkaartgeheugens, extra feedback van tijd, batterijstand, signaalsterkte, …
Wil dit zeggen dat deze Owasys 112C in afwachting niet zinvol is? Neen, zeker niet. Het is een zeer eenvoudig bruikbaar toestel voor wie voldoende heeft aan een beperkte functionaliteit en niet moet kunnen sms’en.

2.2. Owasys 22C

Concept:
De Owasys 22C is vooral bedoeld voor mensen met een visuele beperking, die alle gangbare gsm-functies volwaardig willen kunnen bedienen zonder hierbij hindernissen te ondervinden. Het toestel biedt daarom geen beeldscherm (de communicatie met de gebruiker gebeurt via spraakweergave), maar wel een toetsenbord dat vlot tactiel bruikbaar is. Je kan dit toestel qua functionaliteit het best vergelijken met een basis gsm-toestel in de prijsklasse van € 75 tot € 100.
Gebruiksvriendelijkheid:
Wanneer je de Owasys 22C vastpakt, merk je onmiddellijk dat dit geen gewone gsm is. Je voelt al snel dat de ruimte, die normaal ingenomen wordt door het beeldscherm, grotendeels benut werd door het toetsenbord. Dat klaviertje is meteen één van de sterkste punten van de Owasys. De toetsen staan ver uit elkaar, zijn zeer duidelijk voelbaar, zijn goed oriënteerbaar (de grote menutoets en de grotere toets met duidelijk tactiel punt voor het cijfer ‘5’ helpen bij het oriënteren), zijn qua vormgeving dik in orde (toetsen met belangrijke functies hebben een afwijkende vorm, zoals de menutoets, het rode en het groene telefoontje), staan logisch opgesteld waar je ze haast spontaan zou verwachten en hebben duidelijke en contrastrijke bijschriften.
Nadat het toestel wordt aangezet, verloopt alle communicatie via een vlot verstaanbare stem. Deze gesproken boodschappen van het toestel kan je op drie manieren beluisteren: door het toestelletje tegen je oor te houden, door ze handenvrij via de luidspreker te laten weergeven (dan luistert de omgeving mee) of door ze via een oortje te beluisteren.
Verder worden een aantal acties (zoals het ingeven van de pincode of het uitzetten van het toestel) ook begeleid door trilsignalen.
De basisfuncties (een telefoonnummer vormen, een inkomend gesprek beantwoorden, een gesprek beëindigen, ...) bedien je zoals bij elk ander gsm-toestel. We merkten hierbij wel op dat het toestel soms erg traag reageert op een toetsindruk. Deze trage reactie had geregeld tot gevolg dat we bij het vormen van een telefoonnummer een cijfer dubbel indrukten omdat we dachten dat de eerste toetsaanslag niet was doorgekomen.
De dieper liggende functies (een sms-je schrijven, een contact toevoegen, een instelling wijzigen, ...) benader je via een menustructuur die tot drie niveaus diep gaat en waarvan alle opties worden uitgesproken. De bediening van die menustructuur vonden we niet zo intuïtief??. Om de menu’s te doorlopen heb je een menutoets (waarmee je een menu naar boven of beneden kunt doorlopen), een OK-toets (om een menuoptie te bevestigen) en een beëindigingtoets (om terug te keren in de menuhiërarchie) ter beschikking. De navigatie doorheen de menustructuur zou ons inziens veel makkelijker verlopen via een set van vier pijltjestoetsen.
Tijdens de test kwam het diverse malen voor dat we tekst begonnen in te voeren (bijvoorbeeld voor het ingeven van een sms-bericht of de naam van een contactpersoon), maar dat nadien bleek dat we eerst nog de bevestigingstoets hadden moeten indrukken, waardoor we onze tekstinvoer mochten herbeginnen. En nu we het toch over het ingeven van tekst hebben, nog twee bedenkingen. We vonden het erg moeilijk om bij een typefout de cursor te positioneren. Bij het wissen van een letter spreekt de Owasys de letter uit die het gewiste teken voorafgaat. Wij zouden het zinvoller vinden indien het toestel de wisactie zou melden (bijvoorbeeld: “letter e gewist”).
Tot slot nog iets over de handleiding. Aangezien het toestel specifiek voor blinde en slechtziende mensen ontwikkeld is, stoort het ons dat we in de verpakking enkel een zwartdruk en een elektronische handleiding (cd met ontoegankelijke PDF en HTML-bestanden en een tekstbestand) aantroffen. De leverancier meldt ons echter dat een braillehandleiding op aanvraag verkrijgbaar is. Dan rest nog onze wens naar een grootdrukhandleiding. De vertaling is wat slordig gedaan, want in de diverse handleidingen treffen we Spaanse (!) tekstfragmenten aan. Ook de duidelijkheid van de handleiding kan beter: sommige zaken zijn slecht of gewoonweg niet uitgelegd en terminologie wordt niet steeds consequent gebruikt (eenzelfde toets wordt soms verschillend benoemd).
Toegankelijkheid:
De Owasys is intern zeker geen standaard-gsm die aangepast is met behulp van extra software. Het is een gsm met software die rechtstreeks spraak genereert. Op zich kan een dergelijk toestel even toegankelijk zijn dan een standaard-gsm met een schermuitleesprogramma (zie verder), maar in het geval van de Owasys is dit duidelijk niet het geval. De communicatie tussen de Owasys en zijn gebruiker verschilt op drie vlakken van de manier waarop een ziende zijn gsm gebruikt.
- Om te beginnen is er de spraakweergave die het schermpje vervangt. De spraakkwaliteit is best in orde; het gaat hier immers over de Pocket Babel spraaksynthesizer die in het toestel ingebouwd is. De weergave is echter beperkt tot het uitspreken van de actuele functie en het opvragen van extra info via de informatietoets. Typische screenreader-functies (zoals “lees huidig woord”, “spel huidig woord”, “lees verder vanaf cursorpositie”, ...) vinden we niet terug en dat is jammer.
  Sommige vrij essentiële informatie krijg je helemaal niet via de spraak, zoals een bevestiging van het dichtleggen van de lijn na een gesprek.
- Verder is er de toetsenbordecho, die weergeeft wat je intypt, maar ook deze moet het onderspit delven voor wat we bij een screen reader gewend zijn. Er wordt bijvoorbeeld niet gemeld dat er een spatie wordt getypt en je kan als gebruiker niet bepalen of de toetsenbordecho per woord of per teken moet werken.
- Tot slot zijn we van een hulpmiddel gewend dat de bediening via sneltoetsen mogelijk moet zijn. We hebben echter zelf moeten uitzoeken hoe we sneltoetsen moeten gebruiken want dit staat niet in de handleiding uitgelegd. Daarenboven zijn de sneltoetsen betekenisloze reeksen cijfers, die niet echt intuïtief?? kunnen worden genoemd. Het werken met de sneltoetsen werd niet echt handig bevonden omdat de spraakweergave na het ingeven van een sneltoets direct een niveau dieper zit in de menustructuur, wat erg verwarrend is.
Functionaliteit:
Zoals reeds gezegd, biedt deze Owasys in grote lijnen een vergelijkbare functionaliteit met een standaard basis-gsm, maar dan in een toegankelijk gemaakte vorm. De hoofdopties in het menu zijn voor elke gsm-gebruiker erg herkenbaar: ‘Contacten’, ‘Berichten’, ‘Instellingen’, ‘Gesprek Info’, ‘Oproepinstellingen’ en ‘Extra’s’.
Telefoneren zonder gebruik van het adresboek werkt goed, maar hier hadden we last van de relatief trage reactie van het toestel op het indrukken van toetsen. Verder vinden we het jammer dat het niet mogelijk is om, zoals dit bij zowat elke standaard-gsm kan, een nummer direct te vormen door één van de 10 cijfertoetsen lang ingedrukt te houden. Ook spraakherkenning ontbreekt op het appel. Deze twee extra’s zouden nochtans niet misstaan op een gsm die speciaal voor de doelgroep ontwikkeld werd.
Bij het ontvangen van een oproep belooft de handleiding dat we door een druk op de informatietoets informatie over de beller kunnen opvragen vooraleer te beslissen op te nemen. Jammer genoeg hoorden we op deze manier enkel het telefoonnummer van de beller, waar we niet veel aan hebben. We hadden gehoopt de naam van de beller te horen, maar dat lukte niet. Nadien vernamen we van de leverancier dat dit enkel lukt als je in het adresboek de telefoonnummers laat voorafgaan door de landcode (0031...). ‘t Is maar dat je ’t moet weten, jammer dat ook dit weer niet in de handleiding staat.
Er is een toets voorhanden die dient om direct naar het adresboek te gaan, dat is handig. In het adresboek is ruimte voor 250 contacten. Van elk contact kan je een naam, adres, mailadres en drie telefoonnummers bewaren. Het gebruik van het adresboek verloopt redelijk vlot, al ondervonden we een paar problemen. Zoals reeds eerder gezegd, is het editeren van tekst niet zo makkelijk, vooral het verbeteren van spellingsfouten verloopt moeizaam omdat het moeilijk is om de cursor te positioneren. Wat ons onbegrijpelijk overkomt, is dat er geen functie voorzien is om de contactgegevens achteraf terug te consulteren! Dit konden we haast niet geloven, maar het blijkt zo te zijn. De enige manier om contactgegevens op te vragen verloopt via de ‘Wijzig’-functie. Dit vinden we gevaarlijk want het werkt ongewilde wijzigingen in de hand. Dit moet absoluut herbekeken worden, want het ondermijnt de functionaliteit van het adresboek.
De sms-functie werkte op ons toestel niet steeds. Het is ons een paar keer gelukt een sms-je te versturen maar het wou voor een paar andere berichtjes dan hardnekkig weer niet lukken. We hebben niet kunnen achterhalen hoe dit komt, maar het sterkt ons vertrouwen in het toestel niet echt. De manier om, na het intypen van een berichtje, een telefoonnummer uit het adresboek op te halen, vonden we ook niet echt makkelijk. Wat we erg missen is de mogelijkheid om eerst naar het adresboek te gaan en van daaruit een sms-bericht te versturen. Tot slot geldt ook hier onze bemerking over het editeren van tekst (zie adresboek).
De optie ‘Extra’s’ biedt slechts één enkele optie: ‘Telefoon uitschakelen’. In vergelijking met een gangbaar basis-gsm-toestel vind je hier dus geen extra handigheidjes als een rekenmachine, uurwerk, wekker, spelletjes,...
Besluit:
We kunnen niet simpelweg concluderen dat de Owasys 22C per definitie veel makkelijker bedienbaar is dan een aangepaste Symbian gsm (zie verder). Je moet als gebruiker het concept van een drie niveaus diepe menustructuur kunnen vatten. Voor mensen die niet gewoon zijn om met hoogtechnologische hulpmiddelen om te gaan, zal dit niet steeds evident zijn en moet er rekening gehouden worden met een mogelijks lastige aanleercurve.
Eén van de ervaringsdeskundigen reageerde na de test: “Eigenlijk zou het toestel wel een schermpje mogen hebben zodat een ziende me kan helpen als ik niet meer weet waar ik ben”. Dit staat haaks op het concept van de Owasys, maar toont vooral dat het toestel nog niet helemaal op punt staat. Hier willen we eerlijkheidshalve bij aanstippen dat de Owasys een veel recenter hulpmiddel is dan de Symbian aanpassingen die in deze test aan bod komen. Het mag dus niet verwonderen dat deze laatste producten veel verder doorontwikkeld zijn. Daarom vinden we dat je als koper van dit toestel na de aankoop recht moet hebben op een aantal gratis updates van de interne software.
Hoewel het uitdrukkelijk niet het opzet van de fabrikant is, zouden we in volgende versies graag heel wat meer typische screen reader functionaliteit terugvinden. Dergelijke functionaliteit hoeft het toestel zeker niet complexer te maken in het gebruik, maar zorgt er wel voor dat een veel bredere doelgroep wordt aangesproken.
Tot slot missen we twee functies die (gezien de doelgroep waarop de Owasys 22C zich richt) geen overbodige luxe zouden zijn: spraakherkenning en tien directe geheugens die gekoppeld zijn aan de tien cijfertoetsen.
Na deze kritische noten willen we zeker ook de positieve eigenschappen van het toestel benadrukken: het toetsenbord is ongezien gebruiksvriendelijk, de hardware geeft een zeer degelijke indruk en de spraak is zeer goed verstaanbaar.
Rekening houdend met dit alles, luidt ons advies: de Owasys 22C is enkel geschikt voor mensen die met een menustructuur kunnen (leren) werken én vrede nemen met de tekortkomingen die het toestel nog vertoont (of er vertrouwen in hebben dat toekomstige software upgrades deze lacunes volledig zullen wegwerken). Dergelijke upgrades kunnen door de leverancier worden geïnstalleerd, maar we kregen geen duidelijkheid of deze gratis zijn en met welke frequentie ze zullen verschijnen.

3. Schermuitleesprogramma's voor gsm's

Je kan deze producten het best vergelijken met schermuitleesprogramma’s voor computers, maar dan met één essentieel verschil. Schermuitleesprogramma’s zoals Jaws, Hal of Virgo zijn bedoeld om binnen Windows (besturingssysteem voor pc’s) te werken, terwijl de hieronder besproken producten bedoeld zijn om binnen Symbian (besturingssysteem voor gsm’s) spraakweergave te bieden.

3.1. Mobile Speak

Na het aanzetten van de gsm krijg je een gesproken verzoek om de pincode in te voeren, waarna het toestel zich verder opstart. Uiteindelijk maakt de gesproken informatie (met ondermeer een melding van uw gsm-operator) duidelijk dat je op het basisscherm bent beland en dat het toestel klaar is voor gebruik. Vanaf dan is de volledige Symbian gebruikersomgeving (inclusief de toepassingen die standaard bij Symbian zitten: berichten, oproepen, adresboek, …) bruikbaar via spraakweergave. Deze spraakweergave wordt geproduceerd door Pocket Babel, die we als een aangename en goed verstaanbare stem beoordelen.

We vatten de schermuitleesfuncties kort samen:

Alle relevante informatie, die tijdens de bediening van het toestel op het scherm verschijnt, wordt uitgesproken.
Daarnaast kan je tijdens het gebruik van gsm, via specifieke screen reader functies, heel wat extra informatie opvragen: lees actief venster, lees laatst gesproken item, lees functies van de Symbian functietoetsen, spel het huidige woord, lees datum en tijd, …
Bij het intypen van tekst zorgt de toetsenbordecho ervoor dat je auditief kan volgen wat je intypt.
Voor alle belangrijke functies van de schermuitlezer, voor de instellingen van Mobile Speak én voor het snel opstarten van bepaalde Symbian onderdelen heb je sneltoetsen ter beschikking.
Mobile Speak maakt het werken met alle belangrijke Symbian toepassingen (adresboek gebruiken, sms-jes typen en lezen, oproepinfo consulteren, …) vlot mogelijk.

Bij het ontvangen van een oproep kan je de gegevens van de beller laten uitspreken alvorens te beslissen of je de oproep aanneemt.

Ook het editeren van tekst om bijvoorbeeld een adresboekitem in te geven of een sms-je te typen werkt vlot. Dankzij de vier pijltjestoetsen kan de cursor vlot naar de juiste plek gestuurd worden (bijvoorbeeld om een foutje te verbeteren). De toetsenbordecho (die je per letter, per woord of per letter én woord kan instellen) komt hierbij goed van pas. Bij het wissen van een teken wordt dit duidelijk door Mobile Speak gemeld.

Via de instellingen kan je Mobile Speak verder helemaal naar je hand zetten. Je kan ondermeer het volume, de toonhoogte en de spreeksnelheid wijzigen, je kan bepalen in hoeverre de leestekens moeten worden uitgesproken, je kan de mate van detail instellen waarmee informatie moet worden weergegeven (‘breedsprakigheid’), … Wat we hier het meest missen, is de mogelijkheid om te bepalen of cijfermatige informatie cijfer per cijfer of als getal moeten worden uitgesproken.

Mobile Speak wordt standaard geleverd met vijf extra Symbian programmaatjes (geluidsrecorder, MP3-speler, spelletje, rekenmachine en programma voor spraakbeheer). Deze werden echter niet meegenomen in deze test.
Optelec bracht voor Mobile Speak recent een brailletoetsenbord op de markt, waarmee je als braillist een alternatief hebt voor de invoer van tekst. Daarnaast werkt deze hulpmiddelenproducent ook aan een brailleleesregeltje met 12 braillecellen, dat door Mobile Speak kan worden aangestuurd.
Voor de volledigheid geven we ook nog mee dat Mobile Speak diverse gps-toepassingen toegankelijk kan maken.

3.2. Talks Premium

We vatten de schermuitleesfuncties kort samen:

Alle relevante informatie, die tijdens de bediening van het toestel op het scherm verschijnt, wordt uitgesproken.
Daarnaast kan je tijdens het gebruik van gsm, via specifieke screen reader functies, heel wat extra informatie opvragen: lees actief venster, lees laatst gesproken item, lees functies van de Symbian functietoetsen, lees het geselecteerde object, spel het huidige woord, lees datum en tijd, lees batterijstatus/signaalstekte/operator, …
Bij het intypen van tekst zorgt de toetsenbordecho ervoor dat je auditief kan volgen wat je intypt. Bij het ingeven van de pincode kan je kiezen of je de ingetypte cijfers wil laten voorlezen als sterretjes of als cijfers.
Voor alle belangrijke functies van de schermuitlezer en voor de instellingen van Talks heb je sneltoetsen ter beschikking.
Er is zelfs een heuse grafische mode, die tracht om ongelabelde grafische elementen te benoemen.

Het valt op dat de schermuitleesfuncties van Talks toch wel wat uitgebreider zijn dan die van Mobile Speak. Maar of elke gsm-gebruiker die daadwerkelijk zal gebruiken, durven we te betwijfelen.
Talks maakt het werken met alle belangrijke Symbian toepassingen (adresboek gebruiken, sms-jes typen en lezen, oproepinfo consulteren, …) vlot mogelijk.
Bij het ontvangen van een oproep kan je de gegevens van de beller laten uitspreken alvorens te beslissen of je de oproep aanneemt.

Ook het editeren van tekst om bijvoorbeeld een adresboekitem in te geven of een sms-je te typen werkt vlot. Dankzij de vier pijltjestoetsen kan de cursor vlot naar de juiste plek gestuurd worden (bijvoorbeeld om een foutje te verbeteren). De toetsenbordecho (die je per letter, per woord of per letter én woord kan instellen) en de functie om de letter op de plaats van de cursor te laten voorlezen, komen hierbij goed van pas.

Via de instellingen kan je Talks verder helemaal naar je hand zetten. Je kan ondermeer het volume, de toonhoogte en de spreeksnelheid wijzigen, je kan bepalen in hoeverre de hoofdletters en leestekens moeten worden aangegeven, je kan bepalen of cijfermatige informatie cijfer per cijfer of als getal moeten worden uitgesproken, je kan bepalen of de cursor zich letter per letter of woord per woord moet verplaatsen, … Het valt op dat de instellingsmogelijkheden van Talks toch wel een heel stuk uitgebreider zijn dan die van Mobile Speak. Dit zal echter lang niet voor elke gsm-gebruiker noodzakelijk zijn.

De helpfunctie die je wegwijs maakt in de betekenis van de verschillende toetsen, is tot slot erg handig.

Talks Premium wordt standaard geleverd met vijf extra Symbian programmaatjes (geluidsrecorder, multimediaspeler, Minigps, een wereldklok en een programma om de profielen te beheren). Deze werden echter niet meegenomen in deze test.
Talks Premium biedt ook braille-ondersteuning. Door een braillenotitietoestel van Handy Tech (de compatibele producten zijn: Braillino, BrailleWave, BrailleStar 40) draadloos te koppelen via Bluetooth, kan je enerzijds het schermbeeld van de gsm op de braillecellen uitlezen en anderzijds het brailletoetsenbord gebruiken als alternatief invoerorgaan in plaats van de gsm-toetsjes. Deze braillefunctionaliteit hebben we echter niet uitgetest.
Voor de volledigheid geven we ook nog mee dat Talks geoptimaliseerd is om de Wayfinder.

3.3. Besluit

Qua basisfunctionaliteit zijn Mobile Speak en Talks mekaar zeker waard. De gemiddelde gebruiker vindt dus beslist zijn gading in beide producten. Voor gevorderde gebruikers heeft Talks een streepje voor omdat het meer instellingsmogelijkheden biedt en ook qua schermuitleesfuncties net een stapje verder gaat. Bovendien is Talks het enige pakket dat brailleapparatuur ondersteunt. Mobile Speak van zijn kant, biedt dan weer toekomstperspectieven naar SmartPhones en Pocket pc-telefoons.

4. Vergrotingsprogramma’s voor gsm’s

Je kan deze producten het best vergelijken met vergrotingsprogramma’s voor computers, maar dan met één essentieel verschil. Vergrotingsprogramma’s zoals ZoomText, Lunar of Magic zijn bedoeld om binnen Windows (besturingssysteem voor pc’s) te werken, terwijl de hieronder besproken producten bedoeld zijn om binnen Symbian (besturingssysteem voor gsm’s) vergroting te bieden.

4.1. Mobile Magnifier

Als we Mobile Magnifier aanzetten, krijgen we direct een vergroting te zien waarbij de vergrotingsfactor instelbaar is van 2 tot 6 maal.
Het vergrote beeld wordt op de helft van het scherm getoond, de andere schermhelft behoudt onvergroot beeld. Vervelend is dat de vergrote schermhelft nu eens de bovenkant en dan weer de onderkant van het scherm in beslag neemt, waardoor respectievelijk de titelbalk en de labels van de twee Symbian functietoetsen afgedekt worden. Als gebruiker kan je op deze beeldwissels geen enkele invloed uitoefenen. De wissel kan desgewenst gesignaleerd worden via een pieptoon, maar dat verhoogt het werkcomfort niet en doet ook niets af aan het feit dat we kostbare informatie aan de boven- of onderzijde van het scherm verliezen.
Zodra we met de focus over het scherm gaan bewegen (door bijvoorbeeld door een menu te scrollen), merken we dat het gefocuste item dikwijls niet volledig op het scherm past. Er wordt dan van de gebruiker verwacht dat hij manueel via de sneltoetsen het beeld horizontaal heen en weer schuift. Dit vinden we eerder omslachtig vergeleken met de autoscroll-functie van Zooms.
Als extraatje biedt Mobile Magnifier over de Autozoom-functie, die ervoor zorgt dat de meest essentiële informatie (zoals een ingetypt telefoonnummer of de naam van de operator) wat extra vergroting toebedeeld krijgt.
Voor het vergrote deel van het scherm kun je kiezen uit de volgende kleurinstellingen: normaal, zwart/wit, grijs lage resolutie, grijs hoge resolutie, kleur lage resolutie of kleur hoge resolutie. Het verschil tussen normaal of kleur hoge resolutie hebben we echter niet kunnen ontdekken. De handleiding bracht geen soelaas.
Alle belangrijke functies van het vergrotingsprogramma en de belangrijke info (zoals batterijstatus, signaalsterkte, …) zijn bereikbaar via sneltoetsen. Elke sneltoets bestaat uit twee drukken op de edit-toets (de toets met het potloodje op Nokia gsm’s) gevolgd door één van de andere gsm-toetsen.
Via de sneltoetsen zijn een paar extra ‘screen reader functies’ beschikbaar, zoals: toon de elementen uit het statusgebied, toon de belangrijkste gebieden op het scherm, toon de labels van de linker en rechter Symbian functietoets.
Mobile Magnifier is in twee uitvoeringen verkrijgbaar: als een ‘plugin’ die bedoeld is om in combinatie met Mobile Speak te gebruiken (de samenwerking tussen beide verloopt naadloos) of als een autonoom programma dat los van Mobile Speak werkt.

4.2. Zooms

Als we Zooms aanzetten, krijgen we direct een vergroting te zien waarbij de vergrotingsfactor instelbaar is van 1,5 tot 16 maal.
Standaard zien we vergroting over het hele scherm waardoor, afhankelijk van de ingestelde vergrotingsfactor, een verlies aan schermoverzicht optreedt. We kunnen echter schakelen naar een ‘split-screen’ modus waarbij we drie vergrote gebieden krijgen: een vergroting van de titelbalk bovenaan het scherm, een vergroting van de labels van de twee Symbian functietoetsen onderaan het scherm en daartussenin een vergroting van het centrale gedeelte van het scherm. Dit vinden we een bijzonder knappe oplossing om het verlies aan schermoverzicht tot een minimum te beperken (essentiële zaken blijven immers steeds in beeld).
Zodra we met de focus over het scherm gaan bewegen (door bijvoorbeeld door een menu te scrollen), gaat het gefocuste element automatisch van rechts naar links schuiven en dit tegen een leessnelheid die we zelf kunnen instellen (desgewenst kan je ook manueel scrollen via de sneltoetsen). Ook dit is een schitterend gevonden manier om het horizontale verlies aan schermoverzicht te compenseren. Deze ‘autoscroll’-functie, gecombineerd met de split-screen modus, maken van Zooms een erg hoogwaardig Symbian vergrotingsprogramma.
Als extraatje wordt de functie ‘auto-fit focus’ geboden. Hiermee kan je bepalen hoeveel tekstlijnen er moeten worden weergegeven op het schermpje (de vergroting wordt dan afgestemd op het aantal gewenste tekstlijnen). Het lijkt ons echter zinvoller om de vergroting in te stellen in plaats van het aantal gewenste tesktlijnen.
Uiteraard heb je ook een aantal kleurinstellingen ter beschikking: je kan de kleuren inverteren en omschakelen naar weergave in grijswaarden of zwart/wit.
Alle belangrijke functies van het vergrotingsprogramma en de belangrijke info (zoals batterijstatus, signaalsterkte, …) zijn bereikbaar via sneltoetsen. Elke sneltoets bestaat uit een druk op de Talks-toets (de toets met het potloodje op Nokia gsm’s) gevolgd door één van de andere gsm-toetsen.
Via de sneltoetsen zijn een paar extra ‘screen reader functies’ beschikbaar, zoals: toon de venstertitel, toon de tekstlijn waar de cursor staat of toon het geselecteerde object.
Desgewenst werkt Zooms naadloos samen met het schermuitleesprogramma Talks.

4.3. Besluit

Het is duidelijk dat Nuance beter nagedacht heeft over de uitwerking van vergroting voor Symbian gsm’s dan Code Factory. Zooms wint wat ons betreft deze tweestrijd met een comfortabele voorsprong.

5. Sprekende gsm gebruikersomgeving

Terwijl Talks en Mobile Speak echte schermuitleesprogramma’s voor Symbian zijn (en dus functioneel vergelijkbaar met een schermuitleesprogramma voor Windows), tapt Mobile Accessibility uit een heel ander vaatje. In plaats van de gebruikersomgeving van Symbian toegankelijk te maken door spraakweergave, vervangt Mobile Accessibility deze gebruikersomgeving door een eigen variant. De reden van deze keuze is dat het grafische karakter van Symbian specifiek vanuit een visueel concept voor zienden werd gemaakt. De gebruikersomgeving die Mobile Accessibility daarentegen biedt, is volledig tekstgebaseerd en is erg eenvoudig van opzet.

5.1. Mobile Accessibility

Na het aanzetten van de gsm krijg je, in tegenstelling tot de echte schermuitleesprogramma’s, geen boodschap dat je de pincode moet invoeren, omdat Mobile Accessibility op dat ogenblik niet actief is. Dit moet je dus op het gevoel doen, maar na een tijdje went dit wel. Nadat het toestel is opgestart, krijg je het basisscherm en ook hier heb je nog geen spraakweergave ter beschikking (de informatie op dit basisscherm zoals batterijlading, signaalsterkte en gsm-operator, kan je later echter wel opvragen via sneltoetsen). Het is pas nadat je op de menutoets drukt dat er leven in de brouwerij komt. We krijgen vanaf dan feedback via dezelfde aangename Pocket Babel die we ook in Mobile Speak en Talks hoorden. Een druk op de menutoets brengt je immers niet in het Symbian hoofdmenu maar in het Mobile Accessibility menu. Dit menu is veel compacter (het biedt zeven menuopties) en overzichtelijker dan het Symbian menu en is via de pijltjestoetsen of het joystickje van de gsm te bedienen. De twee Symbian functietoetsen aan de onderrand van het scherm spelen niet mee. Inhoudelijk biedt dit menu minder functionaliteit dan Symbian, maar alle opties die we in een goede basis-gsm verwachten, zijn beschikbaar: oproepfuncties, een uitgebreid adresboek, sms-functies, een agenda, een rekenmachine, een klok en alarmfunctie, profielen, instellingen, …

Grotendeels werk je vanuit de eenvoudige Mobile Accessibility omgeving, maar voor sommige functies kom je toch in de Symbian interface terecht (zoals bij het invoeren van een contactpersoon, het schrijven van een sms-berichtje, het kiezen van een profiel, het wijzigen van sommige instellingen, …). Hiermee probeert Code Factory het beste van twee werelden te combineren. Er kleeft één nadeel aan deze aanpak: als we in Symbian schermen terechtkomen, krijgen we soms wat te weinig gesproken feedback (de functies van de twee Symbian functietoetsen wordt bijvoorbeeld nooit uitgesproken). Echt rampzalig is dit niet, maar het vergt wat gewenning.

Zodra we aan het bedieningsconcept (dat overigens vrij logisch in mekaar zit) gewend waren, konden we vlot alle functies bedienen die we van een gsm verwachten: het adresboek invullen, telefoneren, de beller van een inkomende oproep achterhalen, een sms-je typen of lezen, de oproepinfo consulteren, een profiel kiezen, afspraken in de agenda noteren, de rekenmachine gebruiken, … Het werkte allemaal behoorlijk vlotjes.
Ook het editeren van tekst om bijvoorbeeld een adresboekitem in te geven of een sms-je te typen, werkt vlot. Dankzij de vier pijltjestoetsen kan de cursor vlot naar de juiste plek gestuurd worden (bijvoorbeeld om een foutje te verbeteren). De toetsenbordecho komt hierbij goed van pas. Het is wel jammer dat deze functie enkel letter per letter weergeeft wat je typt en dat je er niet kan voor kiezen om ook per woord feedback te geven (volgens de handleiding kan dit echter wel).

Qua instellingen wordt al het nodige geboden. We doen een greep uit het aanbod: volume aanpassen, toonhoogte aanpassen, spraaksnelheid regelen, schermcontrast bijregelen, profielen instellen, … Daarnaast wordt er speciaal voor slechtzienden een mooie hoog contrastoptie aangeboden.

De Symbian gebruikersomgeving wordt door dit product mooi afgeschermd, maar wat als je toch naar Symbian wil gaan? Dan volstaat het om de toets ’c’ gedurende 5 seconden ingedrukt te houden.

In tegenstelling tot Mobile Speak is het niet mogelijk dit hulpmiddel met vergroting te combineren (maar volgens de handleiding wordt daar wel aan gewerkt).
Nog in tegenstelling tot Mobile Speak biedt Mobile Accessibility nauwelijks sneltoetsen aan. In dit concept kunnen we dat ook begrijpen. Het product is immers bedoeld voor mensen die een makkelijkere bediening wensen dan bij producten als Mobile Speak en Talks. En de ervaring leert ons dat dit meestal geen sneltoetsgebruikers zijn.

5.2. Besluit

We vinden Mobile Accessibility een product dat zeker zijn plaats verdient op de markt van gsm-aanpassingen. Vanwege het gebruiksgemak beweegt dit product zich ons inziens vooral in het marktsegment van de Owasys 22C.

6. Blik op de toekomst

Naast de in dit verslag opgenomen software is er nog heel wat nieuws op komst.
Druppelsgewijs komen er schermuitleesprgrogramma’s voor Pocket pc’s op de markt. Pocket pc’s zijn handpalmcomputertjes die Windows Mobile als besturingssysteem hebben en die steeds vaker gsm-functionaliteit aanbieden. Mobile Speak Pocket en Pocket Hal zijn hier voorbeelden van. Deze hulpmiddelen zullen qua bedieningscomplexiteit echter veeleer voor de gevorderde hulpmiddelengebruiker weggelegd zijn.
Daarnaast werkt Code Factory ook aan Mobile Speak Pocket for Smartphones, een schermuitleesprogramma dat Smartphones (die eveneens Windows Mobile als besturingsprogramma bevatten) toegankelijk maakt.
In een volgende vergelijkende test krijgen we dus nog heel wat meer werk voor de boeg.

7. Gsm’s op de refertelijst

Sinds kort prijkt er op de refertelijst van het Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (het vroegere Vlaams Fonds) de productgroep ‘Schermuitleesprogramma’s voor gsm’ ten bedrage van € 245. Dit bedrag voldoet voor de aanschaf van een schermuitleesprogramma, maar het is een open vraag of je hiermee ook een vergrotingsprogramma of een Owasys mag aanschaffen? Het bedrag voldoet in elk geval niet voor wie een schermuitleesprogramma in combinatie met een vergrotingsprogramma wil aankopen.
De toevoeging ‘Schermuitleesprogramma’s voor gsm’ op de refertelijst is een goede eerste stap, maar we hopen dat we in de toekomst ook de rubrieken ’Vergrotingsprogramma’s voor gsm’ en ‘Aangepaste gsm’ mogen verwelkomen. Tevens drukken we de hoop uit dat ook de meerkost van een Symbian gsm ten opzichte van een standaard basisgsm in de toekomst als een hulpmiddel mag erkend worden.

8. Conclusie

Het gsm-landschap is lang niet zo simpel dan we ons hadden voorgesteld. Voor we aan deze test begonnen, dachten we dat het eenvoudig zou zijn: voor de gebruikers die een eenvoudig bedienbaar toestel wensen is er Owasys en voor de doorwinterde hulpmiddelengebruikers zijn er softwarematige aanpassingen voor Symbian gsm’s. Inmiddels hebben we die visie wat bijgesteld.

Voor mensen die enkel willen bellen (niet sms’en) én daarbij een zo eenvoudig mogelijk gebruik wensen, is er de Owasys 112C. Voor wie een even eenvoudig gebruik zoekt, maar wel wil sms’en, hebben we momenteel geen oplossing.

Wie wil sms’en, daarbij een eenvoudig gebruik nastreeft, maar wél met een menustructuur kan (leren) werken, zijn er twee mogelijkheden. Als je een minder gebruiksvriendelijk Nokia toetsenbord voor lief wil nemen, gaat onze voorkeur uit naar Mobile Accessibility. Als een gebruiksvriendelijk toetsenbord een absolute must is én je kan leven met de lacunes in het toestel, kan je de Owasys 22C overwegen.

Voor de ervaren hulpmiddelengebruiker zijn er tot slot de spraak- en vergrotingsaanpassingen. In de categorie schermuitleesprogramma’s kunnen we geen afgetekende winnaar aanduiden omdat Talks en Mobile Speak mekaar waard zijn. Bij de vergrotingsprogramma’s hebben we wel een duidelijke winnaar. Zooms haalt duidelijk de bovenhand op Mobile Magnifier.

Om dit alles te reduceren tot één simpele conclusie: het ideale gsm-toestel voor blinde en slechtziende gebruikers bestaat (nog) niet. Je zal dus quasi altijd compromissen moeten sluiten in het uitkiezen van een bruikbaar gsm-toestel. Wetende dat hulpmiddelenproducenten dit ook wel beseffen, kijken we met ongeduld uit naar wat nog komen gaat…

Bijlage: Tips bij de keuze van een Symbian gsm

In de drie volgende paragrafen worden aanpassingen besproken voor Symbian gsm-toestellen, die voor de gewone consumentenmarkt werden ontworpen. Helaas houden deze toestellen op een aantal punten niet echt rekening met de noden van blinde en slechtziende gebruikers.
Op een paar kleine uitzonderingen na zijn alle voor de doelgroep aangeprezen gsm’s van het merk Nokia. Er zijn diverse toestellen verkrijgbaar die met spraak- en/of vergrotingssoftware kunnen worden uitgerust. Bij het maken van een keuze binnen dit aanbod zijn drie aspecten belangrijk.

Het toetsenbord
De klaviertjes van diverse Symbian Nokia’s zijn zeker niet ontworpen om tactiel te worden gebruikt. Vraag daarom aan de leverancier om diverse toestellen te kunnen beoordelen op dit vlak. Let hierbij vooral op de tactiele onderscheidbaarheid van de toetsen, de plaatsing van de toetsen en het voelbaar oriëntatiepuntje op de vijf.
Het beeldscherm
Bij onze test waren diverse Nokia’s betrokken en we merkten vrij grote verschillen in de geboden helderheid en contrastwaarden van de LCD-schermpjes. Bovendien had het ene toestel enkel een contrastregeling en het andere enkel een helderheidsregeling om het beeld wat bij te regelen. Als slechtziende let je hier best op bij de keuze.
Nog een laatste aandachtspunt in dit verband: wie omwille van zijn slechtziendheid de helderheid van het scherm op de hoogste stand zet, moet weten dat dit de autonomie van de batterij negatief beïnvloedt. Slechtziende gsm-gebruikers houden er dus best rekening mee dat de autonomie wat minder kan zijn dan de fabrikant belooft. Voor blinde gsm-gebruikers, die het scherm toch niet gebruiken, loont het dan weer de moeite om de helderheid op het minimum in te stellen, wat de autonomie een flink stuk kan verhogen!
Compatibiliteit
We kunnen het niet genoeg zeggen: koop een Symbian gsm altijd samen met de aanpassingssoftware bij de hulpmiddelenleverancier! Het is immers erg frustrerend als je tot de vaststelling komt dat je in de gewone handel aangekochte Symbian gsm niet compatibel blijkt met de gewenste aanpassing. Dat je een paar euro’s hebt uitgespaard op de aankoop van een gsm (wat echter dikwijls ook niet het geval is), is op dat moment een magere troost.

Bijlage: Vergroting en spraak combineren?

Net zoals bij het gebruik van een pc met Windows, werpt zich voor slechtzienden al snel de volgende vraag op. Gebruik ik enkel vergroting, enkel spraakweergave of een combinatie van beide.
Hierbij zullen ongetwijfeld een aantal criteria een rol spelen: de benodigde vergrotingsfactor, de wens om de restvisus zo goed mogelijk te benutten, het belang dat men aan spellingscontrole hecht, …
Voor de twijfelaars hebben we echter een gouden raad. Zowel Code Factory als Nuance bieden demoversies van hun producten aan. Probeer op basis daarvan uit of de combinatie van spraak en vergroting zinvol is, alvorens tot een aankoop over te gaan.

Vergelijkende test: aangepaste gsm-toestellen