PC-aanpassingen voor
niet- en slechtzienden

Infowijzer: Daisy-boeken en -spelers

Auteur: Jeroen Baldewijns
Datum: september 2005

Inhoud van dit document:

1. Wat is een Daisy-boek?

2. Voordelen van het Daisy-boek ten opzichte van het klassieke gesproken boek op cassette

3. Wat is "navigeren"?

4. Soorten Daisy-spelers

5. Gat in de markt

6. Welke Daisy-speler past bij welk gebruikersprofiel?

7. Veel gestelde vragen

8. De financiering van een Daisy-speler

9. Wanneer schakelt Vlaanderen over naar het Daisy formaat?

10. Informatiebronnen

1. Wat is een Daisy-boek?

Daisy is de afkorting van “Digital Accesible Information System”, wat staat voor “digitaal toegankelijk informatiesysteem”.
Een Daisy-publicatie (boek, tijdschrift, krant, studiecursus,…) verschilt uiterlijk vooral van de klassieke gesproken publicatie omdat ze op een CD in plaats van op de klassieke geluidscassette is opgeslagen. Nog belangrijker dan dit uiterlijke kenmerk zijn de technologische verschillen, waarvan vooral de digitale klank versus analoge klank in het oog springt. De voordelen van dit nieuwe lectuurformaat zijn legio (zie volgend punt), maar wat is een Daisy-boek nu eigenlijk? Om de werking van een Daisy-speler te kunnen begrijpen is het erg belangrijk om te weten welke elementen er op zo’n Daisy-CD staan. Eenvoudig voorgesteld, kan een Daisy-CD vier elementen bevatten:

• Het boek of tijdschrift in gesproken vorm. Net zoals de geluidscassette bevat de Daisy-CD de publicatie en een ingesproken vorm, maar een belangrijk verschil is dat het gesproken boek bij een cassette in een analoge en bij de Daisy-CD in een digitale vorm (wat garant staat voor een betere geluidskwaliteit) wordt opgeslagen. De producent van het boek kan hierbij vrijelijk kiezen of hij “WAV” of “MP3” (dit zijn beide computerformaten voor de opslag van geluid) als digital formaat gebruikt, maar voor de lezer van het boek maakt dit nauwelijks verschil.
• Het boek of tijdschrift in een tekstuele vorm (die op een cassette helemaal niet voorkomt), die enkel via een computer (en dus niet va de gewone Daisy-speler) kan worden gelezen.
• Voor wie het Daisy-boek met een computer wil lezen, zal het mogelijk zijn om de gesproken versie via de computerluidsprekers weer te geven en gelijktijdig de tekstversie via de brailleleesregel of via vergroting op het scherm te lezen. Om deze beide versies van het boek synchroon te laten lopen is er een derde element nodig: het synchronisatie-element.
• Zonder enige twijfel zullen de navigatiemogelijkheden van het Daisy-boek voor de meeste lezers het belangrijkste verschilpunt vormen met het huidige gesproken boek. Hoewel deze navigatiemogelijkheden ondersteund worden door de Daisy-speler, worden ze niet bepaald door die speler, maar wel door het vierde element dat op de Daisy-CD aanwezig is, namelijk het navigatie-element (het zogenaamde “NCC”-bestand).

Wie geen computer gebruikt, mag het tekstformaat en het synchronisatie-element rustig vergeten omdat een gewone Daisy-speler helemaal geen gebruik maakt van deze twee elementen.

De vier elementen die we hierboven opsomden kunnen, maar hoeven niet noodzakelijk aanwezig te zijn op een Daisy-boek. De Daisy-standaard laat het toe om sommige van deze elementen achterwege te laten. Zo is het bijvoorbeeld perfect mogelijk dat:

• Een bepaalde Daisy-publicatie wel voorzien is van een gesproken versie van het boek, met bij behorend navigatie-element, maar niet van de tekstversie en het synchronisatie-element; in dat geval kan het boek op een computer enkel beluisterd worden maar niet op de brailleleesregel of met vergroting gelezen worden.
• Een ander boek enkel de tekstversie met navigatie-element bevat en geen gesproken versie; in dat geval kan het boek enkel via een computer en helemaal niet met een Daisy-speler gelezen worden.
• Een boek enkel in gesproken versie geboden wordt, zonder navigatie-element; in dat geval biedt het boek niet meer navigatiemogelijkheden dan een klassieke cassette en valt het belangrijkste voordeel van het Daisy-boek weg.
• Een Daisy-boek de vier elementen bevat, waardoor het maximale leesmogelijkheden biedt.

In het totaal zijn op deze manier 7 types van Daisy boeken mogelijk.

Erg belangrijk om weten is dat het navigatie-element op een Daisy-CD in hoge mate bepaalt welke navigatiemogelijkheden het boek aanbiedt. Als het navigatie-element bijvoorbeeld enkel een hoofdstukniveau voorziet, dan kan je ook alleen maar van hoofdstuk tot hoofdstuk navigeren. Als het navigatie-element daarentegen bijvoorbeeld 5 navigatieniveaus (pagina, drie titelniveaus en zin) voorziet, dan heb je veel meer navigeermogelijkheden ter beschikking. Beoordeel een Daisy-speler dus nooit alleen op zijn navigatiemogelijkheden, want die worden in hoge mate bepaald door wat er in het navigatie-element (NCC) op de Daisy-CD voorzien is!

Terug naar inhoud

2. Voordelen van het Daisy-boek ten opzichte van het klassieke gesproken boek op cassette

• Het Daisy-formaat biedt uitgebreide mogelijkheden om structuur aan te brengen in een publicatie:
  • De onderverdeling in artikelen, hoofdstukken, pagina’s, paragrafen, zinnen,… zorgt er bij een Daisy-boek voor dat je veel meer navigatiemogelijkheden krijgt.
  • Bij sommige spelers kan vanuit de inhoudstafel direct naar een bepaalde locatie in de publicatie (pagina) gesprongen worden.
  • Door het plaatsen van bladwijzers kan je zelf nog extra navigatiemogelijkheden toevoegen.
• Omwille van de kenmerken van de gegevensdrager (de CD) kan je in een Daisy boek direct naar een bepaalde paragraaf, hoofdstuk, artikel,… navigeren zonder het handmatige verder- of terugspoelen van een bandje en de hiermee gepaard gaande zoek- en wachtperikelen.
• Een CD biedt veel meer opslagcapaciteit (meer dan 20 uur) dan een cassette, Deze capaciteitsverhoging biedt twee voordelen. Een Daisy boek of tijdschrift zal vrijwel altijd op één CD passen, terwijl er voor datzelfde boek of tijdschrift momenteel dikwijls meerdere geluidscassettes nodig zijn. Bovendien zal deze extra capaciteit het naar de toekomst toe, mogelijk maken om ook omslachtige werken (zoals een telefoonboek, een woordenboek,...) in gesproken vorm beschikbaar te stellen.
• Een CD is veel duurzamer (beter bestand tegen invloeden van buitenaf, zoals ruwe behandeling, temperatuurs- en vochtigheidsschommelingen,...) en zal in vergelijking met een audiocassette dus minder vlug defect raken of verslijten.
• De gedigitaliseerde klank op een CD biedt een veel betere geluidskwaliteit dan het analoge geluid van een geluidscassette.
• Een Daisy-speler is ook bruikbaar om gewone muziek CD’s en CD’s met MP3-muziek af te spelen.

Terug naar inhoud

3. Wat is "navigeren"?

Om de term "navigeren" te kunnen begrijpen moeten we eerst weten wat de navigatiestructuur van een boek precies is. Eenvoudig gezegd is de navigatiestructuur eigenlijk niets anders dan een lijstje van eenheden waarmee we door ons boek heen en weer kunnen wandelen. Die eenheden worden in Daisy-termen meestal "navigatieniveaus" genoemd. Voorbeelden van zo'n navigatieniveaus zijn:

• Pagina: je kan per pagina doorheen het boek bladeren,
• Zin: je kan van de ene zin naar de andere heen en weer springen.
• Titelniveau: je kan van de ene titel naar de andere titel springen (waarbij je titels op diverse niveaus kan hebben: hoofdstukken, delen, paragrafen,...),
• Tijd: je kan per tijdseenheid van 1 minuut of 10 minuten doorheen het boek wandelen,
• ...

Op de meeste Daisy-spelers vind je vier pijltoetsen (omhoog, omlaag, links en rechts), die dienen om te navigeren. Navigeren doe je in twee stappen:

• Eerst kies je het navigatieniveau (pagina, zijn, titelnievau,...) waarop je doorheen je boek wil wandelen. Bij de meeste Daisy-spelers doorloop je het lijstje met navigatienuveas (ook wel "navigatiemenu" genoemd) met de pijl-omlaag-toets van boven naar onderen en met de pijl-omhoog-toets van onderen naar boven.
• Als je op het gewenste navigatieniveau bent aanbeland (bijvoorbeeld "pagina") dan kan je het boek met de pijl-naar-rechts-toets en de pijl-naar-links-toets doorlopen. In ons voorbeeld kan je met de pijl-naar-rechts-toets naar de volgende pagina gaan en met de pijl-naar-links-toets naar de vorige pagina gaan.

Als je deze werkwijze volgt kan je, mits wat oefening vlot naar om het even welke plaats in je boek gaan.

Terug naar inhoud

4. Soorten Daisy-spelers

Voor het lezen van Daisy-boeken onderscheiden we diverse soorten Daisy-spelers:

• De autonome Daisy-spelers die je, net als een cassettespeler, enkel kan gebruiken voor het beluisteren (en in een enkel geval ook voor het opnemen) van Daisy-publicaties. Dit zijn toestellen die, net zoals de cassettespeler, in twee uitvoeringen bestaan: er zijn de tafelmodellen die eerder bedoeld zijn voor thuisgebruik en de draagbare (walkman-achtige) toestellen die omwille van hun compactheid erg geschikt zijn om overal mee naartoe te nemen.
• Vervolgens zijn er de Daisy-leesprogramma’s die ervoor zorgen dat een Daisy-CD via een computer kan gelezen worden. Als er op de CD, naast het gesproken boek, ook een tekstversie voorzien is (wat de Daisy-standaard mogelijk maakt), dan kan een niet-ziende computergebruiker gelijktijdig de gesproken versie beluisteren en de tekstversie op zijn brailleleesregel lezen of kan een slechtziende computergebruiker gelijktijdig de gesproken versie beluisteren en de tekstversie vergroot op zijn scherm lezen.
• De autonome voorleestoestellen met ingebouwde Daisy speler: dit zijn toestellen die oorspronkelijk gemaakt zijn voor het lezen van gedrukte papieren documenten en die werken op basis van een scanner. Momenteel zijn al een paar van deze toestellen waarmee je Daisy-boeken kan lezen (EasyReader, Reporter) en sommige andere producenten bezig met het aanpassen van hun autonome leesmachine, zodat deze (naast gedrukte documenten) ook Daisy-CD’s kan voorlezen.
• Een nieuwe trend die opdook bestaat erin om ook in diverse andere toestellen een leesfunctie voor Daisy-boeken te integreren. Zo zal er zeer binnenkort een Daisy-leesprogramma voor GSM’s verschijnen. Het is niet uit te sluiten dat de toekomst ook nog notitietoestellen, sprekende agenda’s of kleurendetectors zal voortbrengen waarmee Daisy-boeken kunnen worden gelezen. Het gaat hier echter over toestellen die geen CD inslikken maar die het boek in hun interne geheugen kunnen opslaan. Om een boek naar zo’n toestel over te brengen zal vermoedelijk meestal een computer noodzakelijk zijn.

Terug naar inhoud

5. Gat in de markt

Een groot gedeelte van de lezers van gesproken boeken, zijn senioren die geen boodschap hebben aan veel knopjes en een complexe bediening. Voor heel wat van deze menzen is zelfs het doorgronden van de navigatiestructuur onoverkomelijk. Hoewel de fabrikanten hun best doen om basistoestellen aan te bieden die zo makkelijk mogelijk bedienbaar zijn (kijk maar naar de ezDaisy), zijn we ervan overtuigd dat er veel gegadigden zijn voor een Daisy-speler met slechts 5 knoppen: Een aan/uitknop, een weergave/pauzetoets, twee toetsen voor snel vooruit en snel achteruit en een draaiknop voor het geluids volume. We beseffen zeer goed dat we hiermee het navigatieaspect van de Daisy-standaard volkomen overboord gooien, maar dat zal dit deel van de doelgroep ongetwijfeld worst wezen. Voor wie wel nood heeft aan uitgebreide navigatiemogelijkheden (en dat zijn gelukkig heel wat mensen) is het aanbod groot genoeg, maar voor wie de pure eenvoud van een cassettespeler wenst, zijn we ervan overtuigd dat we hier een lans moeten breken.

Terug naar inhoud

6. Welke Daisy-speler past bij welk gebruikersprofiel?

Omdat het aanbod van Daisy-spelers qua functionele mogelijkheden en qua gebruiksgemak nogal uiteenlopend is, trachten we aan de hand van een paar profielen te schetsen welke speler voor wie precies het meest geschikt is:

• Basisgebruiker:
  Iemand die het liefst allemaal zo eenvoudig mogelijk houdt (vooral qua bediening, maar ook qua mogelijkheden) en geen al te hoge eisen stelt aan draagbaarheid, opteert best voor één van deze toestellen:
  • Visuaide Victor Reader Classic
  • Telex EZDaisy (enkel met koptelefoon bruikbaar!)
  • Plextor PlexTalk PTN-1
• Frequente gebruiker:
  Wie de basisfuncties van de Victor Reader Classic en de EZDaisy iets te beperkt vindt en vooral meer navigatiefuncties wenst (zonder daarbij direct te worden bedolven onder toeters en bellen) gaat wellicht zijn gading vinden in dit rijtje:
  • Visuaide Victor Reader Classic+
  • Visuaide Victor Reader Classic+ with Recording
  • Visuaide Victor Reader Wave
  • Plextor PlexTalk PTN-1
  • Visuaide Victor Reader Vibe (enkel met koptelefoon bruikbaar!)
  • Telex Scholar (enkel met koptelefoon bruikbaar!)
• Veelzijdige gebruiker:
  Wie één enkel toestel wil gebruiken voor het lezen van Daisy-boeken en het beluisteren van audiocassettes en radioprogramma’s is er slechts één keuze:
  • Telex Professor
• “Hightech” gebruiker:
  De techneut, die helemaal wild wordt van veel knopjes, die vooral het onderste uit de Daisy-kan wil halen en die over voldoende financiële draagkracht beschikt, zal zeker zijn gading vinden in de Plextor PlexTalk PTR-1. Omwille van de prijs vrezen we dat dit toch wel erg knappe toestel voor slechts weinigen haalbaar zijn.
  In mindere mate durven we ook de Victor Reader Vibe (omdat deze toch niet echt makkelijk is qua bediening door zijn kleine toetsen met onlogische opstelling) en de Victor Reader Classic+ with Recording (omwille van de iets complexere bediening van de extra functies) bij deze categorie indelen.
• Mobiele gebruiker:
  Iemand die graag boeken leest op verplaatsing of onderweg, kan opteren voor één van de diskman modellen (hou er wel rekening mee dat deze toestellen vrij veel knopjes hebben die niet steeds even logisch opgesteld staan):
  • Visuaide Victor Reader Vibe
  • Visuaide Victor Reader Wave
  • Telex EZDaisy
  • Telex Scholar
• Budgetvriendelijke gebruiker:
  Iemand die geen tussenkomst van het Vlaams Fonds kan krijgen, zal doorgaans nogal belang hechten aan het prijskaartje. Op dit vlak schuiven we drie van de vier draagbare toestellen naar voren:
  • Visuaide Victor Reader Vib
  • Telex EZDaisy
  • Telex Scholar
• Computergebruiker:
  Iemand die Daisy boeken via zijn PC wil lezen, heeft één van deze leesprogramma’s nodig:
  • Visuaide Victor Reader Soft
  • Dolphin EaseReader
  • Amis (gratis software)
  • TPB Reader (gratis software)

Terug naar inhoud

7. Veel gestelde vragen

• Vraag:
  Kan ik Daisy CD’s ook met mijn gewone muziek-CD-speler beluisteren?
  Antwoord: Neen, een gewone muziek-CD-speler kan doorgaans niets aanvangen met een CD die volgens de Daisy-standaard gemaakt is.
  
  
• Vraag: Kan ik een MP3-speler als goedkoper alternatief voor een Daisy-speler aankopen?
  Antwoord: Dat kan, maar je moet goed voor ogen houden dat hieraan slechts één voordeel (de prijs) maar tevens verschillende nadelen verbonden zijn:
  • De structuurelementen die het Daisy-boek biedt, zijn volledig onbruikbaar door een MP3-speler, waardoor het allergrootste voordeel van een Daisy-boek wegvalt.
  • Het is goed mogelijk dat de volgorde van de verschillende onderdelen van een Daisy-boek niet in de juiste volgorde worden weergegeven.
  • Sommige MP3-spelers ondersteunen geen WAV-geluidsbestanden, waardoor sommige Daisy-boeken niet kunnen worden beluisterd op zo’n speler.
  • Mogelijks worden Daisy-boeken in de toekomst beveiligd, zodat ze niet meer kunnen beluisterd worden op een MP3-speler.
    
    
• Vraag: Kan ik ook muziek-CD’s op mijn Daisy-speler beluisteren?
  Antwoord: Ja dat kan, en naast gewone muziek CD’s kunnen Daisy-spelers bovendien ook nog MP3-CD’s weergeven.
  
  
• Vraag: Kan ik met mijn Daisy-speler ook het klankspoor van een DVD of een video CD beluisteren?
  Antwoord: Neen, een DVD schijfje is op een andere technologie gebaseerd en kan zeker niet door een Daisy-speler gelezen worden.
  
  
• Vraag: Kan ik met mijn Daisy-speler ook Daisy-opnames maken?
  Antwoord: Van de toestellen die er in Vlaanderen op de markt zijn, kan dit momenteel enkel met de PlexTalk PTR-1. Hou er wel rekening mee dat dit een kostelijk toestel is en dat het leren gebruiken van de PTR-1 behoorlijk wat tijd in beslag kan nemen. Bij de andere toestellen is opname niet mogelijk.
  
  
• Vraag: Kan elke Daisy-speler aan een extern paar luidsprekers of aan een HiFi-keten gekoppeld worden?
  Antwoord: Elke Daisy-speler kan inderdaad aan een set computerluidsprekers gekoppeld worden. Sommige spelers hebben bovendien ook een zogenaamde “line-out” waardoor ze ook aan een stereoketen gekoppeld kunnen worden, voor een betere klankweergave.
  Het is echter niet mogelijk om de Daisy-speler rechtstreeks aan de luidsprekers van een HiFi-keten te koppelen.

Terug naar inhoud

8. De financiering van een Daisy-speler

Momenteel staat de Daisy-speler (nog) niet als hulpmiddel op de refertelijst van het Vlaams Fonds vermeld. Dit betekent dat een Daisy-speler enkel kan worden aangevraagd via de Bijzondere Bijstandscommissie (BBC). Deze BBC heeft immers de bevoegdheid om een goedkeuring te geven voor hulpmiddelen die niet op de refertelijst voorkomen. De aard van de beslissing (positief of negatief) zal volledig afhankelijk zijn van de motivering die bij de aanvraag moet worden opgesteld. Maar het feit dat de lectuurvoorziening in Vlaanderen vanaf 1 januari 2006 enkel Daisy-CD’s zal leveren lijkt ons al een voldoende sterke motivering. Een aanvraag via de BBC heeft als nadeel dat een beslissing langer op zich kan laten wachten.
Het Kennis- en Ondersteuningscentrum van het Vlaams Fonds heeft inmiddels wel een positief advies gegeven heeft om de Daisy-speler toe te voegen aan de refertelijst. Naar alle waarschijnlijkheid zal de Daisy-speler dus op de volgende versie van de refertelijst staan, waardoor het bovenstaande probleem zal opgelost zijn.

Terug naar inhoud

9. Wanneer schakelt Vlaanderen over naar het Daisy formaat?

Nederland is sinds 1 januari 2004 volledig overgeschakeld van cassettes naar Daisy-boeken. In Vlaanderen wordt momenteel gewerkt aan de conversie van de bestaande cassettecollecties naar Daisy-boeken. Deze omschakeling van cassette naar Daisy-CD zal in Vlaanderen plaatsvinden op 1 januari 2006.

Terug naar inhoud

10. Informatiebronnen

Meer info over Daisy-boeken kan u vinden op deze websites:
http://www.daisy.org/
http://www.daisyvlaanderen.be
http://www.vkbb.be en http://www.vkbb.be/nieuws/daisyboeken.html
http://vlbb.bib.vlaanderen.be
http://www.phk.be en http://www.phk.be/normaal/daisy.htm
http://www.fnb.nl en http://www.fnb.nl/sub_projecten/gesproken.html

Meer info over Daisy-spelers kan u vinden op deze websites:
http://www.humanware.ca/HW/en/VictorReaderLine.asp
http://www.telex.com/talkingbook/
http://www.plextalk.com/europe/index.html

Terug naar inhoud